Kelime avının kısa tarihçesi

Kelime avı o kadar sade görünür ki hep var olduğunu sanmak kolaydır. Oysa oldukça genç bir bulmacadır: ilk kez 1913'te bir New York gazetesinde yayımlanan çengel bulmacadan yarım asırdan fazla gençtir ve ilkini kimin hazırladığını kimse kesin olarak söyleyemez. En sık adı geçen kişi, 1968'de Oklahoma'da bir kelime avı yayımlayan Amerikalı Norman E. Gibat'tır. İspanya'da ise aynı türden bulmacanın aşağı yukarı aynı dönemde İspanyol bulmaca yazarı Pedro Ocón de Oro tarafından icat edildiği kabul edilir. Bu sayfa iki hikâyeyi de ve bulmacanın sonrasında başından geçenleri anlatıyor.

1960'ların sonunda Norman Gibat, Oklahoma'nın Norman kentinde küçük bir matbaa işletiyordu. Bastığı işlerden biri de Safeway, TG&Y ve diğer yerel mağazalarda dağıtılan ücretsiz bir ilan gazetesi olan Selenby Digest'ti. Gibat'ın sonradan anlattığına göre bu tuhaf ad, İngilizce “sell and buy”, yani “sat ve al” sözünden geliyordu; gazete de zaten bundan ibaretti.

1 Mart 1968 tarihli sayıda yeni türden bir bulmaca vardı. Gibat buna “Oklahoma anagramı” adını vermişti: içine Oklahoma'daki kasaba ve şehirlerin adları gizlenmiş bir harf bloğu. İkinci bulmacada Norman'ın sokak adları kullanıldı. Gibat, 2004'te The Oklahoman gazetesine verdiği bir röportajda amacını sade sözlerle anlatmıştı:

Aradığı şey, insanların market kuyruğunda beklerken kolayca çözebileceği bir bulmacaydı.

Gibat'ın özgün bulmacası burada yer almıyor; ama bu küçük tablo aynı ruhla hazırlandı. Aralarında Norman'ın da bulunduğu beş Oklahoma yer adı yatay, tersten, aşağıdan yukarı ve çapraz gizlenmiş:

NORMAN en alt satırı dolduruyor, ENİD yukarıdan çapraz iniyor, HUGO ise beşinci satırda tersten okunuyor. YUKON ve ALVA hâlâ bekliyor: ikisi de aşağıdan yukarı okunuyor, biri ilk sütunda, diğeri son sütunda.

Bulmaca, çevresindeki ilanlardan daha çok ilgi gördü. Yayımlanmaya başlamasından kısa süre sonra Norman'daki birkaç öğretmen, öğrencileriyle kullanmak için Gibat'tan kopya istedi. Gibat'ın hatırladığına göre öğretmenlerden biri kopyaları başka şehirlerde yaşayan ve onlar da öğretmen olan arkadaşlarına ve akrabalarına göndermişti; bulmacanın yayılma yollarından biri buydu. Gazetenin kendisi ise uzun ömürlü olmadı: Gibat onu 1970'te yayımlamayı bıraktı ve bulmacayı bir daha hiç basmadı. Anlattığına göre yaklaşık on yıl sonra bir gazetede bir kelime avı gördü; röportajı verdiğinde ise bulmaca artık oldukça yaygındı.

Gibat, yayımlanan ilk kelime avının kendisininki olduğuna inanıyordu. The Oklahoman'a anlattığına göre Associated Press'e, United Press'e ve büyük gazetelere yazmış, kimse onun başlangıç tarihine yakın bir örnek gösterememişti. 1973'te memleketi Fostoria'ya (Ohio) döndü ve 2012'de orada hayatını kaybetti.

İspanya'da ve Latin Amerika'da kelime avına “harf çorbası” anlamına gelen sopa de letras denir. İspanyol kaynaklar icadını, yaklaşık kırk yıl boyunca ABC gibi gazeteler için bulmaca hazırlayan Madridli bulmaca yazarı Pedro Ocón de Oro'ya atfeder. Olağanüstü üretkendi: ABC ona yaklaşık 125 farklı türde 600.000'den fazla bulmaca mal eder. 1976'da Sopa de Letras adlı bir bulmaca dergisi kurdu ve 1999'da hayatını kaybetti.

Kimsenin belgeleyemediği şey ise ilk sopa de letras'ının tarihi; bu yüzden onun Gibat'ın tablosundan önce mi sonra mı geldiğini söylemek imkânsız. Aynı basit fikrin aşağı yukarı aynı dönemde birden fazla bulmaca yazarının aklına gelmiş olması da pekâlâ mümkün.

1970'lerin başında kelime avları Oklahoma'nın çok ötesinde basılmaya başlamıştı. En bilinenlerinden biri, Kanadalı yazar Jo Ouellet'nin yarattığı Wonderword'dür. İlk kez 1970'te, birçok gazeteye dağıtılan bir köşe olarak Edmonton ve Montreal gazetelerinde çıktı; 1980'de de bugünkü adı Andrews McMeel olan Universal Press Syndicate onu bünyesine kattı. Wonderword, pek çok bulmacanın hâlâ kullandığı bir yenilik getirdi: listedeki bütün kelimeler bulununca geriye kalan harfler gizli bir cevabı oluşturur. Jo Ouellet 1997'de hayatını kaybettikten sonra, 1980'den beri ona yardım eden oğlu David köşeyi sürdürdü.

Bulmaca televizyona bile çıktı. Nisan 1974'ten Haziran 1975'e kadar Jack Narz'ın sunduğu CBS yarışma programı Now You See It, yarışmacılara cevapları büyük bir harf panosuna gizlenmiş bilgi soruları soruyordu; pano, on dörder harflik dört satırdan oluşuyordu. CBS programı 1989'da kısa bir süreliğine yeniden yayına aldı.

Bulmaca aynı anda birçok yerde geliştiği için hiçbir zaman tek bir ada yerleşmedi. İngilizcede word search denir, ama word find, word seek, word sleuth ya da mystery word puzzle adları da kullanılır. Başka dillerin kendi adları var: İspanyolcada sopa de letras, Fransızcada mots mêlés (“karışık kelimeler”), Brezilya Portekizcesinde tıpkı bizdeki gibi “kelime avı” anlamına gelen caça-palavras, Felemenkçede woordzoeker, Almancada Suchsel, Çekçede ise Çekçe “sekiz yön” sözcüklerinden türetilmiş osmisměrka. Türkçede en yaygın adı kelime avıdır; kelime bulmaca ya da kelime arama bulmacası dendiği de olur.

Kelime avı ilk on yıllarında kâğıt üzerinde yaşadı: gazetelerde, tamamen ona ayrılmış bulmaca dergilerinde ve çocuk etkinlik kitaplarında. Öğretmenler de 1968'de Norman'daki öğretmenler gibi onu kullanmayı sürdürdü; özellikle yazım çalışmalarında ve yabancı dil derslerinde kelime öğretmek için. Bilgisayarlar bulmacaların nasıl oynandığından çok nasıl hazırlandığını değiştirdi. Bir program bir kelime listesini tabloya gizleyip boşlukları saniyenin küçük bir kesrinde doldurabilir; bugün her düğmeye bastığınızda yeni bir bulmaca alabilmenizin nedeni budur.

Bu site de tam olarak bunu yapıyor. Word-Search.org 2022'den beri ücretsiz online kelime avı sunuyor ve bulmaca üreticimiz özenli bir bulmaca yazarının uyacağı kurallara uyuyor: her kelime düz bir çizgiye yerleştirilir, kelimelerin kesişmesine izin verilir ve hiçbir kelime iki kez geçmez. Ana sayfada oynayabilir, günlük temalı bir bulmaca deneyebilir, eski usul bir bulmaca yazdırabilir ya da tıpkı Gibat'ın yaptığı gibi kelime avı oluşturucuyla kendi tablonuzu hazırlayabilirsiniz.