Een korte geschiedenis van de woordzoeker

De woordzoeker lijkt zo vanzelfsprekend dat je makkelijk zou denken dat hij altijd al heeft bestaan. In werkelijkheid is het een vrij jonge puzzel, meer dan een halve eeuw jonger dan de kruiswoordpuzzel, die in 1913 voor het eerst in een New Yorkse krant verscheen, en niemand kan met volledige zekerheid zeggen wie de eerste heeft gemaakt. Meestal wordt de eer gegeven aan een Amerikaan, Norman E. Gibat, die in 1968 in Oklahoma een woordzoeker publiceerde. In Spanje wordt de Spaanse puzzelmaker Pedro Ocón de Oro genoemd als uitvinder van hetzelfde soort puzzel, rond dezelfde tijd. Deze pagina vertelt beide verhalen, en wat er daarna met de puzzel gebeurde.

Eind jaren zestig had Norman Gibat een kleine drukkerij in Norman, Oklahoma. Een van de dingen die hij drukte, was de Selenby Digest, een gratis advertentieblaadje dat werd uitgedeeld bij Safeway, TG&Y en andere winkels in de buurt. De vreemde naam stond volgens zijn latere uitleg voor ‘sell and buy’, verkopen en kopen, want daar ging het blaadje over.

Het nummer van 1 maart 1968 bevatte een nieuw soort puzzel. Gibat noemde hem een ‘Oklahoma anagram’: een blok letters waarin de namen van dorpen en steden in Oklahoma verstopt zaten. Voor de tweede puzzel gebruikte hij de straten van Norman. In een interview met The Oklahoman in 2004 beschreef hij zijn doel heel eenvoudig, hier in eigen woorden weergegeven:

Hij zocht iets wat mensen makkelijk konden oplossen terwijl ze bij de supermarkt in de rij stonden te wachten.

Gibats originele puzzel staat hier niet, maar dit kleine rooster is in dezelfde geest gemaakt, met vijf plaatsnamen uit Oklahoma, waaronder Norman, die horizontaal, achterstevoren, van onder naar boven en schuin verstopt zitten:

NORMAN vult de onderste rij, ENID loopt schuin vanaf de bovenste rij en HUGO leest achterstevoren in de vijfde rij. YUKON en ALVA wachten nog: allebei lezen ze van onder naar boven, in de eerste en de laatste kolom.

De puzzel bleek populairder dan de advertenties eromheen. Kort nadat hij begonnen was, vroegen een paar leerkrachten in Norman Gibat om exemplaren voor hun leerlingen. Een van hen stuurde volgens zijn herinnering kopieën naar vrienden en familieleden in andere steden die ook in het onderwijs werkten, en dat was een van de manieren waarop de puzzel zich verspreidde. Het blaadje zelf hield het niet lang vol: Gibat stopte er in 1970 mee en heeft de puzzel nooit meer gedrukt. Zo'n tien jaar later, vertelde hij, zag hij er een in een krant staan, en inmiddels was de puzzel heel gewoon geworden.

Gibat was ervan overtuigd dat de zijne de allereerste gepubliceerde woordzoeker was. Hij vertelde The Oklahoman dat hij had geschreven naar Associated Press, United Press en grote kranten, en dat niemand iets kon aanwijzen wat in de buurt kwam van zijn begindatum. In 1973 verhuisde hij terug naar zijn geboorteplaats Fostoria in Ohio, waar hij in 2012 overleed.

In Spanje en Latijns-Amerika heet de woordzoeker sopa de letras, ‘lettersoep’, en Spaanse bronnen schrijven de uitvinding toe aan Pedro Ocón de Oro, een puzzelmaker uit Madrid die zo'n veertig jaar lang puzzels maakte voor kranten als ABC. Hij was buitengewoon productief: ABC schrijft hem meer dan 600.000 puzzels van zo'n 125 verschillende soorten toe, en in 1976 richtte hij een puzzeltijdschrift op met de naam Sopa de Letras. Hij overleed in 1999.

Wat niemand heeft kunnen vastleggen, is de datum van zijn eerste sopa de letras. Daardoor valt niet te zeggen of die vóór of na het rooster van Gibat verscheen. Het is goed mogelijk dat hetzelfde eenvoudige idee ongeveer tegelijk bij meer dan één puzzelmaker opkwam.

Begin jaren zeventig vonden woordzoekers hun weg naar kranten en tijdschriften ver buiten Oklahoma. Een van de bekendste is Wonderword, bedacht door de Canadese schrijfster Jo Ouellet. De puzzel verscheen in 1970 voor het eerst via syndicatie, in kranten in Edmonton en Montreal, en in 1980 nam Universal Press Syndicate, tegenwoordig Andrews McMeel, hem over. Wonderword voegde een draai toe die veel puzzels nog steeds gebruiken: als alle woorden uit de lijst gevonden zijn, vormen de overgebleven letters een verborgen antwoord. Na de dood van Jo Ouellet in 1997 zette haar zoon David, die haar sinds 1980 had geholpen, de rubriek voort.

De puzzel haalde zelfs de televisie. In Now You See It, een spelshow van CBS met presentator Jack Narz van april 1974 tot juni 1975, kregen deelnemers quizvragen waarvan de antwoorden verstopt zaten in een groot bord met letters, vier rijen van veertien. CBS bracht de show in 1989 nog kort terug.

Omdat de puzzel op veel plekken tegelijk ontstond, kreeg hij nooit één vaste naam. In het Nederlands is het een woordzoeker. In het Engels heet hij word search, maar ook word find, word seek, word sleuth of mystery word puzzle. Andere talen hebben hun eigen namen: sopa de letras in het Spaans, mots mêlés (‘door elkaar gehusselde woorden’) in het Frans, caça-palavras (‘woordenjacht’) in het Braziliaans-Portugees, Suchsel in het Duits en osmisměrka in het Tsjechisch, een naam die is gebouwd op de Tsjechische woorden voor ‘acht richtingen’.

In de eerste decennia leefde de woordzoeker op papier: in kranten, in puzzelbladen die er helemaal aan gewijd waren en in doeboeken voor kinderen. Leerkrachten bleven hem gebruiken, net als de leerkrachten in Norman in 1968, vooral voor spelling en voor woordenschat bij de lessen vreemde talen. Computers veranderden vooral hoe puzzels worden gemaakt, niet hoe ze worden gespeeld. Een programma kan een lijst woorden in een fractie van een seconde in een rooster verstoppen en de gaten opvullen, en daarom krijg je tegenwoordig bij elke druk op de knop een nieuwe puzzel.

Dat is precies wat deze site doet. Word-Search.org biedt sinds 2022 een gratis online woordzoeker aan, en onze generator volgt dezelfde regels als een zorgvuldige puzzelmaker: elk woord in een rechte lijn, woorden die elkaar mogen kruisen en geen woord dat twee keer voorkomt. Je kunt spelen op de startpagina, een dagpuzzel met thema proberen, er een printen zoals vroeger, of net als Gibat je eigen rooster bouwen met zelf een woordzoeker maken.