Krótka historia wykreślanki

Wykreślanka wydaje się tak oczywista, że łatwo uznać, iż istniała od zawsze. W rzeczywistości to dość młoda łamigłówka, o ponad pół wieku młodsza od krzyżówki, która po raz pierwszy ukazała się w nowojorskiej gazecie w 1913 roku, i nikt nie potrafi z całą pewnością powiedzieć, kto ułożył pierwszą. Najczęściej wymienia się Amerykanina Normana E. Gibata, który opublikował wykreślankę w Oklahomie w 1968 roku. W Hiszpanii autorstwo tego samego rodzaju łamigłówki, mniej więcej z tego samego czasu, przypisuje się hiszpańskiemu twórcy zagadek Pedro Ocónowi de Oro. Ta strona opowiada obie historie i to, co działo się z łamigłówką później.

Pod koniec lat 60. Norman Gibat prowadził małą drukarnię w mieście Norman w stanie Oklahoma. Drukował w niej między innymi Selenby Digest – darmową gazetkę z ogłoszeniami drobnymi, którą rozdawano w sklepach Safeway, TG&Y i innych miejscowych sklepach. Dziwna nazwa, jak później wyjaśniał, pochodziła od angielskiego „sell and buy”, czyli „sprzedaj i kup”, bo tylko o to w tej gazetce chodziło.

Numer z 1 marca 1968 roku zawierał nowy rodzaj łamigłówki. Gibat nazwał ją „oklahomskim anagramem”: był to blok liter, w którym ukryto nazwy miejscowości i miast Oklahomy. W drugiej łamigłówce ukrył ulice Norman. W rozmowie z dziennikiem The Oklahoman w 2004 roku tak opisał swój cel:

Chciał wymyślić coś łatwego, czym ludzie mogliby się zająć, czekając w kolejce do kasy w sklepie spożywczym.

Oryginalnej łamigłówki Gibata tu nie przedrukowujemy, ale ta mała siatka powstała w tym samym duchu: ukryto w niej pięć nazw miejscowości z Oklahomy, wśród nich Norman, zapisanych w poziomie, wspak, do góry i po skosie:

NORMAN wypełnia dolny wiersz, ENID biegnie po skosie od górnego wiersza, a HUGO czyta się wspak w piątym wierszu. YUKON i ALVA wciąż czekają: oba czyta się do góry, w pierwszej i w ostatniej kolumnie.

Łamigłówka okazała się popularniejsza niż otaczające ją ogłoszenia. Wkrótce po jej starcie kilku nauczycieli z Norman poprosiło Gibata o egzemplarze dla swoich uczniów. Jak wspominał, ktoś z tych nauczycieli rozesłał kopie znajomym i krewnym w innych miastach, którzy także uczyli w szkołach – i był to jeden ze sposobów, w jaki łamigłówka się rozeszła. Sama gazetka długo nie przetrwała: Gibat przestał ją wydawać w 1970 roku i nigdy więcej nie wydrukował swojej łamigłówki. Jak opowiadał, mniej więcej dziesięć lat później zobaczył taką zagadkę w gazecie, a dziś – dodawał – jest już czymś zupełnie powszechnym.

Gibat był przekonany, że to jego wykreślanka była pierwszą, jaką kiedykolwiek opublikowano. Opowiadał dziennikowi The Oklahoman, że pisał do agencji Associated Press i United Press oraz do dużych gazet i że nikt nie był w stanie wskazać niczego, co ukazałoby się choćby w pobliżu jego daty. W 1973 roku wrócił do rodzinnej Fostorii w stanie Ohio i zmarł tam w 2012 roku.

W Hiszpanii i Ameryce Łacińskiej wykreślankę nazywa się sopa de letras, czyli „zupa z liter”, a hiszpańskie źródła przypisują jej wynalezienie Pedro Ocónowi de Oro – madryckiemu twórcy łamigłówek, który przez około cztery dekady układał zagadki dla gazet takich jak ABC. Był niezwykle płodny: ABC przypisuje mu ponad 600 000 łamigłówek około 125 różnych rodzajów, a w 1976 roku założył czasopismo z łamigłówkami o nazwie Sopa de Letras. Zmarł w 1999 roku.

Nikomu jednak nie udało się udokumentować daty jego pierwszej sopa de letras, więc nie da się powiedzieć, czy powstała przed siatką Gibata, czy po niej. Całkiem możliwe, że ten sam prosty pomysł przyszedł do głowy kilku twórcom łamigłówek mniej więcej w tym samym czasie.

Na początku lat 70. wykreślanki trafiały do druku daleko poza Oklahomą. Jedną z najbardziej znanych jest Wonderword, stworzona przez kanadyjską autorkę Jo Ouellet. Po raz pierwszy ukazała się w syndykacji w 1970 roku, w gazetach w Edmonton i Montrealu, a w 1980 roku przejął ją Universal Press Syndicate, dziś Andrews McMeel. Wonderword wprowadziła pomysł, z którego wiele łamigłówek korzysta do dziś – także wiele polskich wykreślanek z hasłem: gdy znajdzie się wszystkie słowa z listy, pozostałe litery układają się w ukrytą odpowiedź. Po śmierci Jo Ouellet w 1997 roku łamigłówkę prowadził dalej jej syn David, który pomagał jej od 1980 roku.

Wykreślanka trafiła nawet do telewizji. Now You See It, teleturniej stacji CBS prowadzony przez Jacka Narza od kwietnia 1974 do czerwca 1975 roku, zadawał uczestnikom pytania, których odpowiedzi kryły się na dużej tablicy z literami – czterech rzędach po czternaście liter. CBS na krótko wznowiła program w 1989 roku.

Ponieważ łamigłówka dorastała w wielu miejscach naraz, nigdy nie dorobiła się jednej nazwy. Po angielsku to word search, ale też word find, word seek, word sleuth albo mystery word puzzle. Inne języki mają własne nazwy: sopa de letras po hiszpańsku, mots mêlés („pomieszane słowa”) po francusku, caça-palavras („polowanie na słowa”) w brazylijskiej odmianie portugalskiego, woordzoeker po niderlandzku, Suchsel po niemiecku i osmisměrka po czesku – nazwa zbudowana na czeskich słowach oznaczających „osiem kierunków”. Po polsku mówimy po prostu wykreślanka, bo znalezione słowa się wykreśla.

Przez pierwsze dziesięciolecia wykreślanka żyła na papierze: w gazetach, w czasopismach z łamigłówkami poświęconych wyłącznie jej i w książeczkach z zadaniami dla dzieci. Nauczyciele wciąż z niej korzystali, tak jak nauczyciele z Norman w 1968 roku, zwłaszcza przy ćwiczeniu pisowni i słownictwa na lekcjach języków obcych. Komputery zmieniły raczej sposób układania łamigłówek niż sposób grania. Program potrafi ukryć listę słów w siatce i wypełnić luki w ułamku sekundy, dlatego dziś nową wykreślankę dostajesz za każdym naciśnięciem przycisku.

Właśnie to robi ta strona. Word-Search.org oferuje darmowe wykreślanki online od 2022 roku, a nasz generator trzyma się tych samych zasad, których trzymałby się staranny twórca łamigłówek: każde słowo w linii prostej, słowa mogą się krzyżować i żadne nie występuje dwa razy. Możesz zagrać na stronie głównej, spróbować tematycznej wykreślanki dnia, wydrukować wykreślankę po staremu albo – trochę jak Gibat – ułożyć własną siatkę w kreatorze wykreślanek.